واژه عدالت یکی از پرتکرارترین واژهها در همه جوامع است، به طوری که میتوان ادعا کرد تقریبا همه سیاستگذاران در مناظرات سیاسی خود یک بار این واژه را به کار بردهاند. اما وقتی حرف از «عدالت در سلامت» پیش میآید، موضوع اهمیت بیشتری پیدا میکند. عدالت در سلامت چیزی نیست که بتوان آن را به تعویق انداخت یا از آن چشمپوشی کرد. هیچ کس نمیتواند پیشبینی کند چه زمانی بیمار میشود و این بیماری چه آسیبهای اجتماعی، مالی، روحی و روانی را برای او و خانوادهاش به ارمغان خواهد آورد؟ بنابراین ایجاد و حفظ عدالت در سلامت از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این مقاله به جنبههای مختلف عدالت در سلامت پرداخته میشود.
✅تفاوت برابری و عدالت
قبل از هرچیز لازم است بین عدالت و برابری تفاوت قائل شد. منظور از برابری، برقراری مساوات است؛ به بیان دیگر دیدن همه افراد با یک چشم. اما در عدالت نوعی نابرابری وجود دارد که اتفاقا باید وجود داشته باشد! اساس عدالت بر نابرابری است و هرکس باید بر اساس میزان حقی که دارد بهرهمند شود. توجه به این موضوع در نظام سلامت بسیار با اهمیت است. زیرا کالا و خدمات سلامت را نمیتوان با برابری بین افراد تقسیم کرد. بلکه باید به طور عادلانه دراختیار جامعه قرار گیرد. اجازه بدهید این موضوع را با مثالی روشن کنیم.
فرض کنید آقای الف و ب هر دو دچار یک بیماری مزمن هستند و نیاز به یک خدمت سلامت دارند (بیماریهای مزمن بیماریهایی هستند که به تدریج ظاهر و طی مدت طولانی مثلا چند ماه یا سال تشدید می شود). آقای الف صاحب منزل شخصی است، 1 فرزند و ماهیانه 500 تومان حقوق دارد (برای ساده شدن مثال اعداد را کوچک در نظر گرفتیم). اما آقای ب در منزل استیجاری زندگی میکند، 2 فرزند توان یاب دارد، کارگر روزمزد است و حقوق ثابتی ندارد. هردوی اینها برای دریافت خدمت به نظام سلامت مراجعه میکنند.
اگر از دیگاه برابری بخواهیم به آنها خدمت بدهیم، آقای الف خدمت دریافت میکند ولی آقای ب نه. چون آقای ب توان پرداخت هزینه برای دریافت خدمت را ندارد. اینجا یادآور همان مثال معروف «هرچه پول بدهی آش میخوری» است. اما اگر از منظر عدالت به ماجرا نگاه کنیم، هر دو آقایان الف و ب خدمت دریافت میکنند. با این تفاوت که آقای الف هزینه خدمت را شخصا پرداخت میکند اما هزینه خدمت آقای ب از منابع دیگری نظیر درآمدهای حاصل از جمعآوری مالیات و توسط دولت پرداخت میشود. همینجا تفاوت بین خدمات و کالاهای سلامت و سایر خدمات و کالاها مشخص میشود.
✅انواع عدالت
بعد از تفاوت قائل شدن بین برابری و عدالت، نوبت به تعریف انواع عدالت میرسد. عدالت را میتوان به دو صورت عمودي و افقي در نظام سلامت مطرح کرد. هدف از عدالت افقی این است که انسانها در برابرنيازهاي برابر، از خدمات برابر استفاده نمايند. بنابراین عدالت افقی نوعی برابری ایجاد میکند. به عنوان مثال اگر آقاي الف با درآمد ماهيانه 400 هزار تومان دچار سكته حاد قلبي شد، همان خدمتي را دريافت كند كه آقاي ب با درآمد ماهيانه 2 ميليون تومان اگر سكته قلبي كند، دريافت خواهد كرد.
اما در عدالت عمودي تأكيد بر اين است كه بدون در نظر گرفتن شرایط مالی، افرادي كه نيازهاي بيشتري دارند، خدمات و حمايت هاي بيشتري دريافت كنند. در مثال قبل آقاي الف نه فقط براي درمان حاد سكتة قلبي خود احتياج به مراقبت دارد بلكه براي پيشگيري ثانويه نيز به دليل اينكه درآمد خودش امكان پرداخت هزينه هاي پيشگيري ثانويه را نمي دهد بايد حمايت و مراقبت شود؛ در حاليكه آقاي ب ميتواند خدمات پيشگيري ثانويه را خود تأمين نمايد.
✅عدالت در سلامت چگونه شکل میگیرد؟
همانطور که گفته شد یکی از دغدغههای اصلی نظامهای سلامت ایجاد و برقراری عدالت در سلامت است. اگر بخواهیم عدالت در سلامت را ایجاد کنیم، باید آن را سه بعد مورد بررسی قراد داد:
1.عدالت در تأمين منابع
2 .عدالت در خدمت رساني
3 .عدالت در پيامدها
?عدالت در تامین مالی
مشارکت مالی عادلانه افراد یکی از اهداف اصلی تمامی نظامهای سلامت در دنیا است. اینکه افراد با وجود عدم توان مالی از خدمات سلامت محروم نشوند و یا جهت دریافت خدمات سلامت مجبور نشوند از بسیاری از هزینههای زندگی مثل هزینه غذا و آموزش چشمپوشی کنند نمودهایی از عدالت در تامین مالی است. نظامهای سلامت روشهای متفاوتی برا برای ایجاد و حفظ عدالت در تامین مالی اجرا میکنند. یکی از این روشها دریافت مالیات یا حق بیمه پیشرونده است. به این صورت که به جای آنکه اعضای یک جامعه به یک میزان حق بیمه بپردازند، افرادی که سطح درآمد بالاتری دارند نسبت به افراد دارای که دارای سطح درآمد پایین تر هستند حق بیمه بیشتری میپردازند. در این شرایط اگر هر یک از این دو گروه بیمار شوند، کمتر متحمل هزینههای کمرشکن خواهند شد.
?عدالت در خدمت رساني
منظور از عدالت در خدمت رسانی، در دسترس بودن خدمات برای گروههای هدف مختلف است. البته صرف در دسترسبودن خدمات کافی نیست. گاهی اوقات محدودیتهایی برای استفاده از خدمات وجود دارد. برای مثال اگر هزینه خدمات طوری باشد که افراد نتوانند پرداخت کنند عملا دسترسی به خدمت وجود ندارد (حتی اگر بهترین خدمات در آن حوزه وجود داشته باشد). برخی اوقات نیز عدم دسترسی به خدمات به دلیل همسو نبودن نیازهای فرهنگی با آن خدمت است. برای مثال اگر در یک جامعه سنتی یک پزشک مرد متخصص زنان حضور داشته باشد، ممکن است میزان مراجعان به این پزشک به دلایل فرهنگی کاهش یابد. بنابراین توجه به جنبههای مختلف عدالت در خدمت رسانی مهم و ضروری است.
?عدالت در پیامدها
پیامدهای خدماتی که در نظام سلامت ارائه میشود برای همه یکسان نیست، حتی اگر نوع نیاز و یا شرایط ارائه خدمت یکسان باشد. برای نمونه فرض کنید دو نفر نیازمند عمل جراحی قلب هستند و توسط یک پزشک و در یک مرکز درمانی خدمت دریافت میکنند. با این حال، یکی از این افراد بعد از عمل جراحی دچار عوارض جبران ناپذیری میشود. شاید بتوان گفت برقراری عدالت در پیامدها یکی از سختترین ابعاد عدالت باشد. اما میتوان با استاندارد کردن فرایند ارائه خدمت تا حد زیادی عدالت را در این بعد حفظ کرد و ارتقاء داد.
✅جمع بندی
در این مقاله به بررسی مفهوم عدالت در سلامت پرداختیم. گفتیم که هیچ کس نمیتواند پیشبینی کند چه زمانی بیمار میشود و این بیماری چه آسیبهای اجتماعی، مالی، روحی و روانی را برای او و خانوادهاش به ارمغان خواهد آورد؟ بنابراین ایجاد و حفظ عدالت در سلامت از اهمیت ویژهای برخوردار است. سپس به بیان تفاوت برابری و عدالت پرداختیم و انواع عدالت را که شامل عدالت افقی و عمودی است بررسی کردیم. در نهایت ابعاد عدالت را که شامل عدالت در تأمين منابع، عدالت در خدمت رساني و عدالت در پيامدها بود. در پایان باید خاطر نشان کرد ایجاد عدالت در سلامت نیازمند یک عزم بزرگ و خواست سیاسی قوی دارد و باید بخشهای مختلف درگیر در نظام سلامت همگی برای ایجاد آن تلاش کنند.
